اصابت ۵ بمب سنگرشکن سنگین به ۴۰ متری و حریم سه بنای قاجاری مجموعه تاریخی سعدآباد، بخش هایی از سقف و دیوار کاخ‌های قاجار و پهلوی را فروریخت. تمامی شیشه‌ها خرد شدند و ارسی ها و پنجره ها بیرون جهید و حالا هم کارشناسان را ناگزیر به سنجش فشار ذخیره شده در کاخ قاجاری سبز، محل کار رضاخان در دوره پهلوی اول، کاخ قاجاری احمدشاهی و ساختمان قاجاری موزه برادران امیدوار کرده است.

به گزارش صدای میراث، ساعت ۳:۱۲ بامداد ۲۶ اسفندماه ۱۴۰۴ درست زمانی که بیش از ۲۰ پرسنل یگان حفاظت میراث فرهنگی مجموعه تاریخی سعدآباد و کارکنان تاسیسات این مجموعه در حال استراحت و نگاهبانی در این مجموعه بودند، حملات صبحگاهی ارتش آمریکا و اسراییل به شمال کاخ سعدآباد آغاز شد و شدت انفجارها به اندازه‌ای بود که پرسنل این مجموعه در جنوب سعدآباد به دیوارها کوبیده شدند.

نیم ساعت پس از پایان حملات هوایی، زمانی که نیروهای یگان حفاظت میراث فرهنگی در مجموعه تاریخی – فرهنگی سعدآباد برای سرکشی به محوطه شمالی این مجموعه رفتند، شاهد ترکش هایی بودند که همچون تبر به درختان کهن چنار که قدمت برخی از آن ها حدود ۱۰۰ سال است، اصابت کرده بود.

آن ها با مشاهده آسیب های سازه‌ای به ساختمان قاجاری موزه برادران امیدوار، دو جهانگردی که از دهه ۳۰ شمسی جهان را پس از بازگشت جنگنده‌ها ناشی از انفجارها و علاوه بر آن که چنارهای ده‌ها ساله «دره جنی» این مجموعه را که محل اصلی اصابت بمب‌های سنگین بود از ریشه کندند، چنان قدرت انفجاری داشتند که شیروانی‌های بناهای تاریخی این مجموعه را نیز همچون درخت‌های سعدآباد از بستر بیرون آوردند.

ویلای احمدشاه؛ از یادگار قاجاری تا ویرانه جنگ

انفجار بمب‌های سنگرشکن، کاخ قاجاری احمدشاهی یا «عمارت والی» را با آسیب های سازه‌ای شدید مواجه کرد. تقریبا تمامی بخش های ساختمان با ریزش بخش های داخلی دیوارها مواجه شده است. درها از جا کنده شده اند و پنجره ها بیرون جهیده‌اند. بخشی از دیوارغربی شکم داده و سقف شیروانی این اثر تاریخی در برخی بخش ها جدا شده و در بخش هایی دیگر از شدت حرارت و موج انفجار کج و معوج شده است.

اگرچه کاخ احمدشاهی سعدآباد یکی از شدیدترین آسیب‌های سازه‌ای را متحمل شده، اما معماران این اثر، بیش از ۱۰۰ سال قبل چنان این بنا را مستحکم ساختند که انفجارها قادر به ویران کردن ساختمان و ستون های سنگ و چوب نبودند.

کاخ احمدشاهی سعدآباد، قدیمی‌ترین ساختمان از مجموعه کاخ‌های ۱۸ گانه باغ موزه سعدآباد است. این اثر بـا تلفیق معمـاری قاجار و پهلوی در سال ۱۲۹۷ شمسی و اواخر سلطنت آخرین شاه قاجار بر تپه علی‌خان در ترش محله دربند احداث شد و اقامتگاه تابستانی او بود.

احداث این کاخ زمانی ‌که رضاخان وزیر جنگ بود به پایان رسید و حتی «سلیمان بهبودی»، پیشکار رضاشاه دراین‌باره در خاطراتش نوشته است: «پهلوی اول تپه علی‌خان والی را از سردار همایون والی در زمان سردار سپهی خرید. این باغ دارای دو عمارت بود؛ یکی از این دو عمارت همان کاخ احمدشاهی است. این عمارت قجریِ دو اشکوبه را سعدالدوله ساخت و به محمدعلی‌شاه هدیه کرد. پس از آن، این عمارت به‌عنوان کاخ ییلاقی احمدشاه مورد استفاده قرار گرفت.»

در بسیاری از منابع، از کاخ احمدشاهی به‌عنوان یکی از زیباترین کاخ‌های سعدآباد نام‌ برده شده است، تا جایی ‌که طراحان کاخ سبز نیز تحت‌تأثیر معماری این بنا بودند.

ردپای سنگرشکن‌ها؛ از اتاق کار رضاخان تا اقامتگاه جیمی کارتر

پس از کاخ احمدشاهی، «کاخ سبز» یا همان «کاخ شهوند» در مجموعه تاریخی سعدآباد تهران که باشکوه ترین بنای هنری این مجموعه است، از اصابت بمب‌های سنگرشکن به چند متری بنا آسیب‌های جدی متحمل شد.

اگرچه مرمتگران اکنون در حال آواربرداری بخش های فروریخته این بنا هستند، اما تمامی شیشه‌های این بنا خرد شده و اطراف مجموعه حمع آوری شده است. پنجره ها و درها دچار ترک و بعضا بیرون افتادگی شده اند. این در حالی است که نشان سپر آبی بر این مجموعه نصب شده بود و مهاجمین بدون توجه به کنوانسیون های بین المللی حفاظت از آثار تاریخی در جنگ ها و مخاصمات بمب‌های سنگرشکن را در ۵۰ متری مجموعه فروریختند.

حملات صورت گرفته منجر به فروریختن و شکستن گچبری های نفیس، فرو ریختن سقف ها و بخشی از دیوارها، آسیب بخه سازه بنا و البته شکستگی و ریزش بخش های زیادی از تزئینات آیینه‌کاری موجود در این کاخ شده است، تزئیناتی که زیر عنوان هنر آیینه کاری ایرانی همین سال گذشته در فهرست میراث جهانی یونسکو ثبت شده است و حالا مرمتگران باید خرده آیینه ها را از کف مجموعه جمع آوری و بخش هایی را که سالم مانده‌اند دوباره بر قطعات پازل شگفت انگیز هنر آیینه کاری کاخ سبز اضافه کنند.

کاخ سبز در همسایگی کاخ احمدشاهی سعدآباد قرار دارد. ساختمانی که بنای اولیه آن فروریخته و متروکه بود و پس از آن که رضاخان این بنا را از «علیخان» حاکم دربند خریداری کرد، دستور احداث کاخ سبز را در همان دوران که وزیر جنگ دوره قاجار بود صادر کرد. احداث کاخ سبز در دو طبقه زیرزمین و همکف از سال ۱۳۰۱ تا حدود سال ۱۳۰۷ شمسی به طول انجامید.

پهلوی اول طبقه همکف را تبدیل به محل زندگی خود کرد و از زیرزمین هم به عنوان انباری استفاده کرد. کاخ سبز یک تالار غذاخوری مجلل با میز و صندلی‌های منقش و کنده‌کاری شده اشت و ظروف نفیس چینی، سرامیک و نقره ایتالیایی هم مخصوص پذیرایی تشریفاتی میهمانان رضاخان مورد استفاده قرار می‌گرفت.

سنگ های سبز کمیاب به کار گرفته شده در نمای بنا از معدن خمسه زنجان و سنگ های مرمر آن از خراسان تامین شدند. کاخ سبز در آن دوره به قصر سنگی یا کاخ مرمر نیز معروف شد. ملات سنگ‌ها، از جنس سرب است و مانع شکستن آن‌ها در اثر انقباض و انبساط می‌شود. همین ویژگی باعث شد که استخوان بندی بنا از شدت انفجارهای سهمگین بمب های سنگرشکن منفجر شده در ۵۰ متری اثر در امان بماند و موج انفجار درون بنا را دچار ریزش کند. با این حال کارشناسان میراث فرهنگی معتقدند که لرزه های ناشی از انفجار به احتمال زیاد در درون بنا ذخیره شده و به احتمال زیاد باید منتظر آسیب های بیشتر ناشی از موج انفجار در ماه های آینده بر این بنا بود.

هنرمندان مطرحی در تزئینات کاخ سبز نقش داشتند. اگرچه مشخص نیست هنرمندان آیینه کار و گچبر این کاخ تاریخی و با شکوه سعدآباد چه کسانی هستند، اما تذهیب دیوارها بنا اثر استاد حسین بهزاد هنرمند نگارگر مشهور ایران و خاتم کاری های استفاده شده در بنا نیز کار گروهی از کارگاه صنیع خاتم است. معمار این کاخ میرزا جعفر کاشی، معروف به معمارباشی است و فرش های استفاده شده در آن نیز آثاری از عبدالمحمد عمواغلی است. میز وسط تالار هم در قرن ۱۸ میلادی از فرانسه به دفتر کار رضاخان در کاخ سبز رسید. مجسمه ها و مبل‌های دوره لویی شانزدهم از فرانسه، میز کنسول های دوره ناپلئون و هنر حسین لرزاده در تزئین بنا هم از وژگی های خاص کاخ سبز است. این کاخ چنان باشکوه بود که رضاخان مهمانان ویژه خود را در آن میزبانی می کرد و پادشاهان و سیاستمدرانی همچون ملک حسین، کنستانتین، پادشاه سابق یونان و حت جیمی کارتر رییس جمهور وقت آمریکا نیز سابقه اقامت در این کاخ و حظ بردن از هنر ایرانی را داشتند.

تخریب استراحتگاه سورچی ها و کاسکه‌چی های قاجار

کالسکه خانه قجری، ساختمان فعلی موزه برادران امیدوار نیز یکی دیگر از بناهای دوره قاجار در سعدآباد بود که به ضرب بمب های سنگرشکن دچار موج انفجار و آسیب های شدید سازه ای شد. بخش هایی از دیوارهای این ساختمان تاریخی که اتفاقا محل احداث موزه برادران امیدوار از نخستین جهانگردان ایرانی در جهان بود فروریخته و داخل ساختمان که دارای ۴ اتاق بود نیز به شدت آسیب دیده است. درها و ارسی ها و پنجره ها هم فروریخته و شکسته است.

ساختمان کالسکه خانه قجری بنایی بود که در دوره قاجار و پهلوی اول محل استراحت درشکه چی ها و خدمه دربار قاجار و پهلوی اول بود. این بنا نیز دارای تزئینات فاخر و زیبا بود که در جنگ اخیر با خسارات سازه‌ای شدید مواجه شده است.

مجموعه تاریخی سعدآباد تهران همچنان به روی بازدیدکنندگان بسته است تا شاید پس از نهایی شدن میزان خسارات و مرمت آٍار تخریب شده بار دیگر به روی بازدید کنندگان گشوده شود. بنایی که با سپر آبی در جنگ تجهیز شده بود تا شاید این نشان جهانی از آسیب به این مجموعه در جنگ ۴۰ روزه جلوگیری کند. اما تهاجم صورت گرفته بدون توجه به کنوانسیون های بین المللی مصونیا آثار تاریخی در جنگ و مخاصمات مسلحانه منجر به خسارات شدید به سه اثر ثبت ملی شده دوره قاجار در ایران شد و هزینه زیادی به وزارت میراث فرهنگی برای مرمت دوباره این آثار تحمیل کرد.